← Contents

श्रीदुर्गासप्तशती — द्वितीयोऽध्यायः

Durgāsaptaśatī · Chapter Two

Slaughter of the Armies of Mahiṣāsura

✦
Scroll to read

॥ महिषासुरसैन्यवधः ॥

Madhyama Caritra · The Middle Episode

विनियोगः

विनियोगः अस्य श्री मध्यमचरित्रस्य विष्णुरृषिः ।
श्रीमहालक्ष्मीर्देवता ।
उष्णिक् छन्दः ।
शाकम्भरी शक्तिः ।
दुर्गा बीजम् ।
वायुस्तत्त्वम् ।
यजुर्वेदः स्वरूपम् ।
श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थे मध्यमचरित्रजपे विनियोगः ।

English Meaning

Viniyoga (ritual application) of this Madhyama Charitra, the middle episode: its seer (rishi) is Vishnu; its deity is Shri Mahalakshmi; its metre is Ushnik; its power (shakti) is Shakambhari; its seed (bija) is Durga; its element (tattva) is Vayu (air); its essence is the Yajurveda. It is employed in the recitation of the Madhyama Charitra for the pleasure of Shri Mahalakshmi.

हिन्दी भावार्थ

विनियोग — इस श्रीमध्यमचरित्र (दुर्गासप्तशती के मध्यम चरित्र) के ऋषि विष्णु हैं, देवता श्रीमहालक्ष्मी हैं, छन्द उष्णिक् है, शक्ति शाकम्भरी है, बीज दुर्गा है, तत्त्व वायु है और स्वरूप यजुर्वेद है। श्रीमहालक्ष्मी की प्रसन्नता के लिए मध्यमचरित्र के जप में इसका विनियोग किया जाता है।

ध्यानम्

। ध्यानम् ।
ॐ अक्षस्रक्परशू गदेषुकुलिशं पद्मं धनुः कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम् ।
शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रवालप्रभां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् ॥

| dhyānam | oṃ akṣasrakparaśū gadeṣukuliśaṃ padmaṃ dhanuḥ kuṇḍikāṃ daṇḍaṃ śaktimasiṃ ca carma jalajaṃ ghaṇṭāṃ surābhājanam | śūlaṃ pāśasudarśane ca dadhatīṃ hastaiḥ pravālaprabhāṃ seve sairibhamardinīmiha mahālakṣmīṃ sarojasthitām ||

English Meaning

Meditation: I worship here Mahalakshmi, seated upon a lotus, the slayer of Sairibha (the buffalo-demon Mahishasura), coral-hued in radiance, who bears in her hands the rosary, axe, mace, arrow, thunderbolt, lotus, bow, water-pot, staff, spear (shakti), sword, shield, conch, bell, wine-cup, trident, noose, and the Sudarshana discus.

हिन्दी भावार्थ

ध्यान — जो अपने हाथों में अक्षमाला, फरसा, गदा, बाण, वज्र, कमल, धनुष, कमण्डलु, दण्ड, शक्ति, तलवार, ढाल, शंख, घण्टा, मधुपात्र, त्रिशूल, पाश और सुदर्शन-चक्र धारण करती हैं, जिनकी कान्ति मूँगे के समान अरुण है, कमल पर विराजमान उन महिषासुरमर्दिनी श्रीमहालक्ष्मी का मैं यहाँ ध्यान-उपासना करता हूँ।

मन्त्र 1

ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच ॥१॥

oṃ hrīṃ ṛṣiruvāca ||1||

English Meaning

The Rishi (the sage Medhas) said — (prefaced by the seed-syllables Om Hrim):

हिन्दी भावार्थ

ऋषि (मेधा मुनि) ने कहा — (ॐ ह्रीं इस बीजमन्त्र के साथ) —

मन्त्र 2

देवासुरमभूद्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा ।
महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे ॥२॥

devāsuramabhūdyuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā | mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare ||2||

English Meaning

In ancient times a war raged between the gods and the asuras for a full hundred years, when Mahisha was the lord of the asuras and Indra (Purandara) the lord of the gods.

हिन्दी भावार्थ

प्राचीन काल में देवताओं और असुरों के बीच पूरे सौ वर्षों तक युद्ध हुआ, जब असुरों का अधिपति महिष था और देवताओं का स्वामी इन्द्र (पुरन्दर) था।

मन्त्र 3

तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् ।
जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः ॥३॥

tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam | jitvā ca sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ ||3||

English Meaning

In that war the mighty, valorous asuras defeated the army of the gods; and, having conquered all the gods, Mahishasura made himself Indra, usurping the sovereignty of heaven.

हिन्दी भावार्थ

उस युद्ध में महापराक्रमी असुरों ने देवताओं की सेना को पराजित कर दिया, और समस्त देवताओं को जीतकर महिषासुर स्वयं इन्द्र (देवराज) बन बैठा।

मन्त्र 4

ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् ।
पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ ॥४॥

tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim | puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau ||4||

English Meaning

Then the vanquished gods, placing at their head Prajapati Brahma, the lotus-born, went to where Isha (Shiva) and the Garuda-bannered one (Vishnu) were.

हिन्दी भावार्थ

तब पराजित देवता कमल से उत्पन्न प्रजापति ब्रह्मा को आगे करके वहाँ गए, जहाँ भगवान शिव और गरुड़ध्वज विष्णु विराजमान थे।

मन्त्र 5

यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् ।
त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥५॥

yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam | tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram ||5||

English Meaning

The gods related to those two, Shiva and Vishnu, just as it had come to pass, all the doings of Mahishasura and the full extent of the gods' own defeat.

हिन्दी भावार्थ

देवताओं ने उन दोनों (शिव और विष्णु) से महिषासुर के सब कृत्य और अपने पराभव (हार) का सारा विस्तार, जैसा घटित हुआ था, वैसा ही कह सुनाया।

मन्त्र 6

सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च ।
अन्येषां चाधिकारान्स स्वयमेवाधितिष्ठति ॥६॥

sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca | anyeṣāṃ cādhikārānsa svayamevādhitiṣṭhati ||6||

English Meaning

(They said:) 'That Mahisha has himself seized and now occupies the offices of Surya (sun), Indra, Agni (fire), Anila (wind), Indu (moon), Yama, Varuna, and of the other gods.'

हिन्दी भावार्थ

(उन्होंने कहा —) 'वह महिष सूर्य, इन्द्र, अग्नि, वायु, चन्द्रमा, यम, वरुण तथा अन्य देवताओं के अधिकारों को स्वयं ही हड़पकर उन पर अधिष्ठित हो गया है।'

मन्त्र 7

स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि ।
विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना ॥७॥

svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi | vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā ||7||

English Meaning

'All the hosts of gods, cast out of heaven by that evil-souled Mahisha, wander over the earth like mortals.'

हिन्दी भावार्थ

'उस दुरात्मा महिष के द्वारा स्वर्ग से निकाले गए सब देवगण मर्त्यों (मनुष्यों) की भाँति पृथ्वी पर विचरते फिरते हैं।'

मन्त्र 8

एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् ।
शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम् ॥८॥

etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam | śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām ||8||

English Meaning

'All this doing of the gods' enemy has been told to you both; we have come as suppliants to you — now let his slaying be devised.'

हिन्दी भावार्थ

'देवशत्रु (महिष) का यह सब कृत्य हमने आप दोनों से कह दिया है; हम आपकी शरण में आए हैं — अब उसके वध का उपाय सोचा जाए।'

मन्त्र 9

इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः ।
चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ ॥९॥

itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ | cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau ||9||

English Meaning

Having heard these words of the gods, Madhusudana (Vishnu) and Shambhu (Shiva) grew wrathful, their faces knit into frowning brows.

हिन्दी भावार्थ

देवताओं के ये वचन सुनकर मधुसूदन (विष्णु) और शम्भु (शिव) क्रोध से भर उठे, और उनके मुख भौंहों की टेढ़ी रेखाओं से कुटिल हो गए।

मन्त्र 10

ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः ।
निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥१०॥

tato'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ | niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca ||10||

English Meaning

Then from the face of the discus-bearing Vishnu, filled with intense anger, and likewise from Brahma and Shankara, there issued forth a great energy (tejas).

हिन्दी भावार्थ

तब अत्यन्त क्रोध से भरे चक्रधारी विष्णु के मुख से, तथा ब्रह्मा और शंकर के मुख से भी, महान तेज प्रकट हुआ।

मन्त्र 11

अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः ।
निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत ॥११॥

anyeṣāṃ caiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ | nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata ||11||

English Meaning

And from the bodies of the other gods too — Shakra (Indra) and the rest — a very great energy came forth, and all of it merged into one.

हिन्दी भावार्थ

इन्द्र आदि अन्य देवताओं के शरीरों से भी अत्यन्त महान तेज निकला, और वह सारा तेज एकत्र होकर एक हो गया।

मन्त्र 12

अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् ।
ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥१२॥

atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam | dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram ||12||

English Meaning

The gods beheld there a mass of exceedingly great energy, blazing like a mountain, its flames pervading every quarter of space.

हिन्दी भावार्थ

देवताओं ने वहाँ अत्यन्त प्रचण्ड तेज का एक पुंज देखा, जो जलते हुए पर्वत के समान था और जिसकी ज्वालाओं ने समस्त दिशाओं को व्याप्त कर रखा था।

मन्त्र 13

अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् ।
एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा ॥१३॥

atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam | ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā ||13||

English Meaning

That incomparable energy, born from the bodies of all the gods, gathering into one, became a Woman who pervaded the three worlds with her radiance.

हिन्दी भावार्थ

समस्त देवताओं के शरीरों से उत्पन्न वह अनुपम तेज एक स्थान पर संघटित होकर एक नारी के रूप में प्रकट हुआ, जिसने अपनी दीप्ति से तीनों लोकों को व्याप्त कर लिया।

मन्त्र 14

यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् ।
याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा ॥१४॥

yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham | yāmyena cābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā ||14||

English Meaning

By the energy that was Shiva's (Shambhu's) her face came to be; by Yama's her hair, and her arms by Vishnu's energy.

हिन्दी भावार्थ

जो शिव (शाम्भव) का तेज था उससे उस देवी का मुख बना; यम के तेज से उनके केश और विष्णु के तेज से उनकी भुजाएँ बनीं।

मन्त्र 15

सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् ।
वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः ॥१५॥

saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat | vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ ||15||

English Meaning

By Soma's (the moon's) energy her two breasts, by Indra's her waist, by Varuna's her thighs and shanks, and by the Earth's energy her hips.

हिन्दी भावार्थ

चन्द्रमा (सौम्य) के तेज से दोनों स्तन, इन्द्र के तेज से कमर (मध्यभाग), वरुण के तेज से जंघाएँ और पिंडलियाँ, तथा पृथ्वी के तेज से नितम्ब बने।

मन्त्र 16

ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा ।
वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥१६॥

brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā | vasūnāṃ ca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā ||16||

English Meaning

By Brahma's energy her feet, by the sun's (arka's) the toes, by the Vasus' the fingers of her hands, and by Kubera's her nose.

हिन्दी भावार्थ

ब्रह्मा के तेज से दोनों चरण, सूर्य के तेज से पाँवों की उँगलियाँ, वसुओं के तेज से हाथों की उँगलियाँ और कुबेर के तेज से नासिका बनी।

मन्त्र 17

तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा ।
नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा ॥१७॥

tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā | nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā ||17||

English Meaning

By Prajapati's energy her teeth came into being, and by Agni's (the fire's) energy her three eyes were born.

हिन्दी भावार्थ

प्रजापति के तेज से उसके दाँत प्रकट हुए, और अग्नि (पावक) के तेज से उसके तीनों नेत्र उत्पन्न हुए।

मन्त्र 18

भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च ।
अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा ॥१८॥

bhruvau ca sandhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca | anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā ||18||

English Meaning

Her two eyebrows from the energy of the two twilights (sandhyas), her ears from Anila's (the wind's) energy; thus the auspicious Goddess arose from the energies of the other gods as well.

हिन्दी भावार्थ

दोनों सन्ध्याओं (प्रातः-सायं) के तेज से उसकी भौंहें और वायु के तेज से उसके कान बने; इस प्रकार वह कल्याणमयी देवी अन्य देवताओं के तेज से भी प्रकट हुई।

मन्त्र 19

ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।
तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः ।
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च ॥१९॥

tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām | tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ | tato devā dadustasyai svāni svānyāyudhāni ca ||19||

English Meaning

Then, beholding her who had arisen from the massed energy of all the gods, the immortals, tormented by Mahisha, rejoiced. Thereupon the gods gave her their several weapons.

हिन्दी भावार्थ

तब समस्त देवताओं के तेज-पुंज से उत्पन्न उस देवी को देखकर महिष से पीड़ित देवगण आनन्दित हुए। फिर देवताओं ने अपने-अपने आयुध उन्हें प्रदान किए।

मन्त्र 20

शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् ।
चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाट्य स्वचक्रतः ॥२०॥

śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk | cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpāṭya svacakrataḥ ||20||

English Meaning

The wielder of Pinaka (Shiva) drew a trident out of his own trident and gave it to her; and Krishna (Vishnu) gave a discus, drawing it forth from his own discus.

हिन्दी भावार्थ

पिनाकधारी शिव ने अपने त्रिशूल से एक त्रिशूल निकालकर उन्हें दिया, और श्रीकृष्ण (विष्णु) ने अपने चक्र से एक चक्र निकालकर प्रदान किया।

मन्त्र 21

शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः ।
मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी ॥२१॥

śaṅkhaṃ ca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ | māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī ||21||

English Meaning

Varuna gave a conch, Agni (Hutashana) gave a spear (shakti), and Vayu (Maruta) gave a bow together with two quivers full of arrows.

हिन्दी भावार्थ

वरुण ने शंख दिया, अग्नि (हुताशन) ने शक्ति दी, और वायु (मरुत्) ने धनुष तथा बाणों से भरे दो तरकश प्रदान किए।

मन्त्र 22

वज्रमिन्द्रः समुत्पाट्य कुलिशादमराधिपः ।
ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद्गजात् ॥२२॥

vajramindraḥ samutpāṭya kuliśādamarādhipaḥ | dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatādgajāt ||22||

English Meaning

The thousand-eyed Indra, lord of the immortals, drew a thunderbolt out of his own thunderbolt (kulisha) and gave it to her, and a bell from his elephant Airavata.

हिन्दी भावार्थ

सहस्राक्ष देवराज इन्द्र ने अपने वज्र (कुलिश) से एक वज्र निकालकर उन्हें दिया, और अपने ऐरावत हाथी से एक घण्टा उतारकर दिया।

मन्त्र 23

कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ ।
प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥२३॥

kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ cāmbupatirdadau | prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum ||23||

English Meaning

Yama gave a staff out of his staff of death (kaladanda), and the lord of waters (Varuna) gave a noose; Prajapati gave a rosary of beads and Brahma a water-pot (kamandalu).

हिन्दी भावार्थ

यम ने अपने कालदण्ड से एक दण्ड दिया, जल के स्वामी वरुण ने पाश दिया; प्रजापति ने अक्षमाला और ब्रह्मा ने कमण्डलु प्रदान किया।

मन्त्र 24

समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः ।
कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्यै चर्म च निर्मलम् ॥२४॥

samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ | kālaśca dattavān khaḍgaṃ tasyai carma ca nirmalam ||24||

English Meaning

The sun (Divakara) set his own rays upon all the pores of her skin, and Kala (Time) gave her a sword and a spotless shield.

हिन्दी भावार्थ

सूर्य ने उनके समस्त रोमकूपों में अपनी किरणें स्थापित कीं, और काल (यम) ने उन्हें तलवार तथा निर्मल ढाल प्रदान की।

मन्त्र 25

क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे ।
चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च ॥२५॥

kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare | cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca ||25||

English Meaning

The ocean of milk (Kshiroda) gave a spotless necklace, a pair of imperishable garments, a divine crest-jewel (chudamani), a pair of earrings, and bracelets.

हिन्दी भावार्थ

क्षीरसागर ने निर्मल हार, कभी जीर्ण न होने वाले दो वस्त्र, दिव्य चूड़ामणि, कुण्डलों की जोड़ी और कड़े प्रदान किए।

मन्त्र 26

अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु ।
नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् ॥२६॥

ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu | nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam ||26||

English Meaning

And a bright half-moon ornament, armlets (keyura) for all her arms, likewise a pair of spotless anklets, and a peerless neck-ornament (graiveyaka).

हिन्दी भावार्थ

तथा उज्ज्वल अर्धचन्द्र (आभूषण), सब भुजाओं के लिए बाजूबन्द (केयूर), निर्मल नूपुरों की जोड़ी और एक अनुपम कण्ठहार (ग्रैवेयक) भी दिए।

मन्त्र 27

अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च ।
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम् ॥२७॥

aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca | viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ cātinirmalam ||27||

English Meaning

And jewelled rings for all her fingers. Vishvakarma gave her an exceedingly bright axe (parashu).

हिन्दी भावार्थ

तथा सब उँगलियों के लिए रत्नजड़ित अँगूठियाँ दीं। विश्वकर्मा ने उन्हें अत्यन्त निर्मल फरसा प्रदान किया।

मन्त्र 28

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम् ।
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् ॥२८॥

astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam | amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām ||28||

English Meaning

And weapons of many forms, and impenetrable armour; and a garland of ever-fresh lotuses for her head and another for her breast.

हिन्दी भावार्थ

अनेक प्रकार के अस्त्र तथा अभेद्य कवच भी दिए; और सिर के लिए तथा वक्षःस्थल के लिए कभी न मुरझाने वाले कमलों की एक-एक माला दी।

मन्त्र 29

अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम् ।
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च ॥२९॥

adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam | himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca ||29||

English Meaning

The ocean (jaladhi) gave her a most beautiful lotus; Himavan (the Himalaya) gave a lion as her mount and various jewels.

हिन्दी भावार्थ

समुद्र ने उन्हें अत्यन्त सुशोभित कमल दिया; हिमवान् ने वाहन के रूप में सिंह और नाना प्रकार के रत्न प्रदान किए।

मन्त्र 30

ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः ।
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् ॥३०॥

dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ | śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam ||30||

English Meaning

The lord of wealth (Kubera) gave a drinking-cup ever-full of wine; and Shesha, lord of all serpents (nagas),

हिन्दी भावार्थ

धनपति कुबेर ने सुरा (मदिरा) से सदा भरा रहने वाला पानपात्र दिया; और समस्त नागों के स्वामी शेषनाग ने —

मन्त्र 31

नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम् ।
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा ॥३१॥

nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām | anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā ||31||

English Meaning

— he who upholds this earth, gave her a serpent-necklace (naga-hara) adorned with great gems. By the other gods too the Goddess was honoured with ornaments and weapons.

हिन्दी भावार्थ

— जो इस पृथ्वी को धारण करते हैं, उन्होंने महामणियों से विभूषित नागहार उन्हें प्रदान किया। इसी प्रकार अन्य देवताओं ने भी देवी को आभूषणों और आयुधों से सम्मानित किया।

मन्त्र 32

सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः ।
तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः ॥३२॥

sammānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ | tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ ||32||

English Meaning

Thus honoured, the Goddess roared aloud again and again with a great laughter (attahasa). By her terrible roar the whole sky was filled.

हिन्दी भावार्थ

इस प्रकार सम्मानित होकर देवी बार-बार अट्टहासपूर्वक ऊँचे स्वर से गरज उठीं। उनके उस घोर नाद से सम्पूर्ण आकाश गूँज उठा।

मन्त्र 33

अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत् ।
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे ॥३३॥

amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt | cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire ||33||

English Meaning

From that boundless and exceedingly mighty roar a great reverberating echo arose; all the worlds were shaken and the oceans trembled.

हिन्दी भावार्थ

उस अत्यन्त विस्तृत एवं महान नाद से बड़ी भारी प्रतिध्वनि उठी; समस्त लोक क्षुब्ध हो उठे और समुद्र काँप उठे।

मन्त्र 34

चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः ।
जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् ॥३४॥

cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ | jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm ||34||

English Meaning

The earth quaked and all the mountains rocked. Then the gods, rejoicing, cried 'Victory!' to her, the lion-borne Goddess (Simhavahini).

हिन्दी भावार्थ

पृथ्वी डोल उठी और सारे पर्वत हिल गए। तब देवताओं ने हर्षित होकर उस सिंहवाहिनी देवी से 'जय हो' कहा।

मन्त्र 35

तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ।
दृष्ट्वा समस्तं सङ्क्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः ॥३५॥

tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ | dṛṣṭvā samastaṃ saṅkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ ||35||

English Meaning

The sages, their bodies bowed low in devotion, extolled her. Seeing the entire three worlds thus agitated, the enemies of the gods (the asuras)

हिन्दी भावार्थ

भक्ति से नम्र शरीर वाले मुनियों ने उनकी स्तुति की। समस्त त्रिलोक को इस प्रकार क्षुब्ध देखकर देवशत्रु (असुर) —

मन्त्र 36

सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः ।
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः ॥३६॥

sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ | āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ ||36||

English Meaning

— fully mustered their whole armies and rose up with weapons upraised. 'Ah! What is this?' — so crying out in anger, Mahishasura

हिन्दी भावार्थ

— अपनी समस्त सेनाओं सहित सन्नद्ध होकर शस्त्र उठाए खड़े हो गए। 'अरे! यह क्या है?' — ऐसा कहकर महिषासुर क्रोध से —

मन्त्र 37

अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ।
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा ॥३७॥

abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ | sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā ||37||

English Meaning

— surrounded by all the asuras, rushed toward that sound. He then beheld the Goddess, pervading the three worlds with her radiance,

हिन्दी भावार्थ

— समस्त असुरों से घिरा हुआ उस नाद की ओर दौड़ पड़ा। तब उसने उस देवी को देखा, जो अपनी दीप्ति से तीनों लोकों में व्याप्त थीं,

मन्त्र 38

पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम् ।
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम् ॥३८॥

pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām | kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām ||38||

English Meaning

who bowed the earth under the tread of her feet, whose crown grazed the sky, and who set all the nether regions trembling with the twang of her bowstring;

हिन्दी भावार्थ

जिनके चरणों के भार से पृथ्वी झुक गई थी, जिनके मुकुट से आकाश छू रहा था, और जिन्होंने अपने धनुष की टंकार से समस्त पातालों को क्षुब्ध कर दिया था;

मन्त्र 39

दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद्व्याप्य संस्थिताम् ।
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम् ॥३९॥

diśo bhujasahasreṇa samantādvyāpya saṃsthitām | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām ||39||

English Meaning

who stood pervading all the quarters on every side with her thousand arms. Then began the battle between that Goddess and the foes of the gods.

हिन्दी भावार्थ

जो अपनी सहस्र भुजाओं से चारों ओर सब दिशाओं को व्याप्त करके खड़ी थीं। तब उस देवी और देवद्वेषी असुरों के बीच युद्ध आरम्भ हुआ।

मन्त्र 40

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः ॥४०॥

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ ||40||

English Meaning

The quarters blazed with the many weapons and missiles hurled on every side. Chikshura, the great asura, the commander of Mahishasura's army,

हिन्दी भावार्थ

चारों ओर छोड़े गए अनेक शस्त्रों और अस्त्रों से दिशाएँ जगमगा उठीं। महिषासुर की सेना का सेनापति चिक्षुर नामक महान असुर —

मन्त्र 41

युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः ।
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः ॥४१॥

yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ | rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ ||41||

English Meaning

— fought, arrayed with a fourfold army, together with Chamara and other asuras. The great asura named Udagra with sixty thousand (six ayutas) chariots,

हिन्दी भावार्थ

— चतुरंगिणी सेना से युक्त होकर, तथा चामर आदि अन्य असुरों के साथ युद्ध करने लगा। उदग्र नामक महान असुर साठ हजार (छह अयुत) रथों के साथ,

मन्त्र 42

अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः ।
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः ॥४२॥

ayudhyatāyutānāṃ ca sahasreṇa mahāhanuḥ | pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ ||42||

English Meaning

and Mahahanu fought with a thousand ayutas (one crore); the great asura Asiloma with fifty niyutas (five crore),

हिन्दी भावार्थ

और महाहनु नामक असुर एक करोड़ (एक हजार अयुत) सेना के साथ युद्ध करने लगा; असिलोमा नामक महान असुर पचास नियुत (पाँच करोड़) के साथ,

मन्त्र 43

अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे ।
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः ॥४३॥

ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe | gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ ||43||

English Meaning

Bashkala fought in the battle with six hundred ayutas (sixty lakh), surrounded by many thousand-strong hosts of elephants and horses.

हिन्दी भावार्थ

बाष्कल नामक असुर छह सौ अयुत (साठ लाख) के साथ रण में लड़ने लगा, और वह अनेक सहस्र हाथी-घोड़ों के समूहों से घिरा हुआ था।

मन्त्र 44

वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत ।
बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः ॥४४॥

vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata | biḍālākhyo'yutānāṃ ca pañcāśadbhirathāyutaiḥ ||44||

English Meaning

Surrounded by a crore of chariots, he fought in that battle. And the one named Bidala, with fifty ayutas of ayutas (five hundred crore) of chariots,

हिन्दी भावार्थ

एक करोड़ रथों से घिरकर वह उस युद्ध में लड़ा। और बिडाल नामक असुर पचास अयुत गुणित अयुत (पाँच सौ करोड़) रथों —

मन्त्र 45

युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः ।
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः ॥४५॥

yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ | anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ ||45||

English Meaning

— fought there in that battle, surrounded by chariots. And others too there, in tens of thousands (ayutas), surrounded by chariots, elephants and horses,

हिन्दी भावार्थ

— से घिरकर उस संग्राम में लड़ा। इनके अतिरिक्त और भी अनेक असुर, जो अयुतों की संख्या में रथ, हाथी और घोड़ों से घिरे थे,

मन्त्र 46

युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः ।
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा ॥४६॥

yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ | koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā ||46||

English Meaning

those great asuras fought there with the Goddess. With thousands of crores upon crores of chariots and elephants,

हिन्दी भावार्थ

वे महान असुर वहाँ देवी के साथ युद्ध करने लगे। करोड़ों-करोड़ों सहस्र रथों, हाथियों —

मन्त्र 47

हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः ।
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा ॥४७॥

hayānāṃ ca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ | tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā ||47||

English Meaning

and horses surrounding him, Mahishasura too was there in the battle. With tomaras (iron clubs), bhindipalas (missiles), spears (shakti) and maces (musala),

हिन्दी भावार्थ

— और घोड़ों से घिरा हुआ महिषासुर भी उस युद्ध में उपस्थित था। तोमर, भिन्दिपाल, शक्ति और मूसल आदि आयुधों से,

मन्त्र 48

युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः ।
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे ॥४८॥

yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ | kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecit pāśāṃstathāpare ||48||

English Meaning

and with swords, axes and pattishas (sharp lances), the asuras fought with the Goddess. Some hurled spears, others nooses,

हिन्दी भावार्थ

तथा तलवार, फरसा और पट्टिश (धारदार भाले) से वे असुर देवी के साथ युद्ध करने लगे। कोई शक्ति (बरछी) फेंकते, तो कोई पाश,

मन्त्र 49

देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः ।
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका ॥४९॥

devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ | sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā ||49||

English Meaning

and with sword-blows they set about to slay the Goddess. But that Goddess Chandika, then, those weapons and missiles

हिन्दी भावार्थ

और उन्होंने तलवार के प्रहारों से देवी को मारने का प्रयत्न आरम्भ किया। किन्तु उन देवी चण्डिका ने उनके उन शस्त्रों और अस्त्रों को —

मन्त्र 50

लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी ।
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः ॥५०॥

līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī | anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ ||50||

English Meaning

— cut asunder as if in mere play, while raining down her own weapons and missiles. The Goddess's face was untroubled and unwearied, and she was praised by gods and sages.

हिन्दी भावार्थ

— अपने शस्त्र-अस्त्रों की वर्षा करती हुई लीला-मात्र से ही काट डाला। देवी का मुख तनिक भी थका हुआ नहीं था, और देवगण तथा ऋषि उनकी स्तुति कर रहे थे।

मन्त्र 51

मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी ।
सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी ॥५१॥

mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī | so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī ||51||

English Meaning

The Goddess (the Ishvari) hurled weapons and missiles into the bodies of the asuras. Meanwhile her mount, the lion, enraged, shaking its mane,

हिन्दी भावार्थ

देवी (ईश्वरी) असुरों के शरीरों में शस्त्र-अस्त्र छोड़ती रहीं। उधर देवी का वाहन सिंह भी क्रोध से अपनी अयाल हिलाता हुआ —

मन्त्र 52

चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः ।
निःश्वासान् मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका ॥५२॥

cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ | niḥśvāsān mumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe'mbikā ||52||

English Meaning

— roamed among the armies of the asuras like fire amid forests. And the breaths (nihshvasa) that Ambika released while fighting in the battle,

हिन्दी भावार्थ

— असुरों की सेनाओं में इस प्रकार विचरने लगा जैसे वनों में अग्नि। युद्ध करती हुई अम्बिका ने जो निःश्वास छोड़े,

मन्त्र 53

त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः ।
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः ॥५३॥

ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ | yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ ||53||

English Meaning

those very breaths at once became hosts (ganas) by the hundreds and thousands. They fought with axes, bhindipalas, swords and pattishas,

हिन्दी भावार्थ

वे ही निःश्वास तत्काल सैकड़ों-हजारों गणों के रूप में प्रकट हो गए। वे गण फरसों, भिन्दिपालों, तलवारों और पट्टिशों से —

मन्त्र 54

नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः ।
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे ॥५४॥

nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ | avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare ||54||

English Meaning

— destroying the hosts of asuras, reinforced by the Goddess's power. Some of the ganas sounded war-drums (patahas), others conches,

हिन्दी भावार्थ

— असुर-सेनाओं का नाश करते हुए युद्ध करने लगे; वे देवी की शक्ति से बलवान् बने हुए थे। कुछ गण ढोल (पटह) बजाने लगे, तो कुछ शंख,

मन्त्र 55

मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे ।
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः ॥५५॥

mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave | tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ ||55||

English Meaning

and yet others played mridangas in that great festival of war. Then the Goddess, with her trident, her mace, and showers of spears,

हिन्दी भावार्थ

और कुछ अन्य उस युद्धरूपी महोत्सव में मृदंग बजाने लगे। तब देवी ने त्रिशूल, गदा तथा शक्तियों की वर्षा से,

मन्त्र 56

खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान् ।
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् ॥५६॥

khaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān | pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān ||56||

English Meaning

and with swords and other weapons, slew great asuras by the hundreds; and she struck down others who were stupefied by the sound of her bell.

हिन्दी भावार्थ

और तलवार आदि शस्त्रों से सैकड़ों महान असुरों का संहार किया; तथा घण्टे के स्वर से मोहित हुए अन्य असुरों को भी मार गिराया।

मन्त्र 57

असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत् ।
केचिद् द्विधाकृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे ॥५७॥

asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat | kecid dvidhākṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare ||57||

English Meaning

Binding some asuras to the ground with her noose, she dragged them along, and others she cut in two with the strokes of her sharp sword.

हिन्दी भावार्थ

कुछ असुरों को पाश से पृथ्वी पर बाँधकर उसने घसीटा, तथा कुछ अन्य को अपने तीखे खड्ग के प्रहारों से दो टुकड़े कर डाला।

मन्त्र 58

विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते ।
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः ॥५८॥

vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate | vemuśca kecidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ ||58||

English Meaning

Some, crushed by the blow of her mace, lay upon the ground; and some, sorely struck by her club (musala), vomited blood.

हिन्दी भावार्थ

कुछ असुर गदा के प्रहार से चूर-चूर होकर धरती पर पड़े रहे, और कुछ मूसल से बुरी तरह आहत होकर रक्त वमन करने लगे।

मन्त्र 59

केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ।
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे ॥५९॥

kecinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi | nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire ||59||

English Meaning

Some fell to the earth, pierced through the breast by her trident; and some on the battlefield were riddled through and through by floods of arrows.

हिन्दी भावार्थ

कुछ असुर शूल से छाती में बिंधकर भूमि पर गिर पड़े, और कुछ रणभूमि में बाणों की झड़ी से छलनी कर दिए गए।

मन्त्र 60

श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः ।
केषाञ्चिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे ॥६०॥

śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ | keṣāñcid bāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare ||60||

English Meaning

Those tormentors of the gods gave up their lives, their vital breaths departing swiftly like hawks. The arms of some were severed, others had their necks cut through,

हिन्दी भावार्थ

देवताओं को सताने वाले वे असुर बाज पक्षियों की भाँति (शीघ्रता से) अपने प्राण छोड़ने लगे। किन्हीं की भुजाएँ कट गईं, तो किन्हीं की गरदनें कट गईं,

मन्त्र 61

शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः ।
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः ॥६१॥

śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ | vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ ||61||

English Meaning

The heads of some fell off, others were split through the middle, and yet other great asuras, their legs cut off, fell upon the earth.

हिन्दी भावार्थ

कितनों के सिर कट गिरे, कितने बीच से चीर डाले गए, और कितने महान असुर टाँगें कट जाने से पृथ्वी पर गिर पड़े।

मन्त्र 62

एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधाकृताः ।
छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः ॥६२॥

ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhākṛtāḥ | chinne'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ ||62||

English Meaning

Some, cleft in two by the Goddess, were left with but a single arm, eye and leg; and others, though their heads were severed, having fallen, rose up again.

हिन्दी भावार्थ

कुछ असुर देवी के द्वारा बीच से दो टुकड़े कर दिए जाने पर एक ही भुजा, एक ही आँख और एक ही पाँव वाले रह गए; और कुछ अन्य सिर कट जाने पर भी गिरकर फिर उठ खड़े हुए।

मन्त्र 63

कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः ।
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः ॥६३॥

kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ | nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ ||63||

English Meaning

Headless trunks (kabandhas), grasping choice weapons, fought with the Goddess; and others danced there in the battle, keeping time to the rhythm of the instruments.

हिन्दी भावार्थ

श्रेष्ठ आयुध धारण किए हुए धड़ (कबन्ध) ही देवी से युद्ध करने लगे; और कुछ अन्य वहाँ युद्ध में बाजों की लय-ताल पर नाचने लगे।

मन्त्र 64

कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः ।
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः ॥६४॥

kabandhāśchinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ | tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ ||64||

English Meaning

Those headless trunks, their heads cut off, with swords, spears and double-edged lances (rishti) in their hands, crying 'Stop! Stop!' advanced upon the Goddess — such were yet other great asuras.

हिन्दी भावार्थ

कटे हुए सिर वाले वे कबन्ध हाथों में तलवार, शक्ति और ऋष्टि (धारदार भाले) लिए हुए, 'ठहर, ठहर' कहते हुए देवी की ओर बढ़े — ऐसे और भी अनेक महान असुर थे।

मन्त्र 65

पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा ।
अगम्या साभवत्तत्र यत्राभूत् स महारणः ॥६५॥

pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā | agamyā sābhavattatra yatrābhūt sa mahāraṇaḥ ||65||

English Meaning

With chariots, elephants, horses and asuras all fallen, the ground where that great battle was fought became impassable.

हिन्दी भावार्थ

गिरे हुए रथों, हाथियों, घोड़ों और असुरों से वह भूमि, जहाँ वह महासंग्राम हुआ, चलने-फिरने योग्य नहीं रह गई (अगम्य हो गई)।

मन्त्र 66

शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ।
मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम् ॥६६॥

śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ | madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām ||66||

English Meaning

Streams of blood, like great rivers, at once flowed forth there in the midst of the asura army — the blood of elephants, asuras and horses.

हिन्दी भावार्थ

असुर-सेना के बीच, हाथियों, असुरों और घोड़ों के रक्त से महानदियों के समान रक्त की धाराएँ वहाँ तत्काल बह निकलीं।

मन्त्र 67

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥६७॥

kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam ||67||

English Meaning

As fire consumes a great heap of straw and wood, so in a single moment Ambika brought that vast army of the asuras to destruction.

हिन्दी भावार्थ

जैसे अग्नि तिनकों और लकड़ियों के महान ढेर को क्षणभर में भस्म कर देती है, वैसे ही अम्बिका ने असुरों की उस विशाल सेना को क्षणमात्र में नष्ट कर दिया।

मन्त्र 68

स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः ।
शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति ॥६८॥

sa ca siṃho mahānādamutsṛjan dhutakesaraḥ | śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vicinvati ||68||

English Meaning

And that lion, shaking its mane, roared aloud, as though searching out and plucking the very life-breaths from the bodies of the gods' enemies.

हिन्दी भावार्थ

और वह सिंह अपनी अयाल हिलाता हुआ महान गर्जना करता रहा, मानो देवशत्रु असुरों के शरीरों से उनके प्राण खोज-खोजकर निकाल रहा हो।

मन्त्र 69

देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः ।
यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥६९॥

devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ tathāsuraiḥ | yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi ||69||

English Meaning

There the Goddess and her hosts waged such a battle with the asuras that the gods, well pleased with them, rained down flowers from the heavens.

हिन्दी भावार्थ

वहाँ देवी और उनके गणों ने असुरों के साथ ऐसा युद्ध किया कि उससे प्रसन्न होकर देवता आकाश से पुष्पों की वर्षा करने लगे।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये महिषासुरसैन्यवधो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
॥ श्रीदुर्गायै नमः ॥